Zespół Hornera u psów i kotów

Zespół Hornera (Horner syndrome, HS) jest zespołem objawów okulistycznych, powstających w wyniku uszkodzenia unerwienia współczulnego gałki ocznej. Może on wystąpić u każdej rasy psów i kotów, jednak wydaje się, że golden retrievery i cocker spaniele, a także starsze psy są na niego szczególnie narażone. Zespół opisano także u krów i koni.

Z przyczyn anatomicznych unerwienie współczulne jest bardziej podatne na uszkodzenia niż unerwienie przywspółczulne. W skład unerwienia przywspółczulnego gałki ocznej wchodzą tylko dwa neurony ze zwojem nerwowym rzęskowym, biegnące bezpośrednio od śródmózgowia przez oczodół do gałki ocznej, natomiast przebieg nerwów wchodzących w skład unerwienia autonomicznego jest dłuższy i o wiele bardziej skomplikowany. Pierwszy neuron wychodzi z podwzgórza, przechodzi przez pień mózgu i biegnie w rdzeniu kręgowym odcinka szyjnego aż do pierwszych kręgów piersiowych kręgosłupa. Tam łączy się z drugim neuronem przedzwojowym, który opuszcza kanał kręgowy i wraz z nerwem błędnym wędruje z powrotem w kierunku głowy zwierzęcia. U podstawy czaszki osiąga on zwój szyjny doczaszkowy, skąd odchodzi trzeci neuron- zazwojowy, który przez ucho środkowe dociera do gałki ocznej. Te uwarunkowania anatomiczne powodują, że unerwienie współczulne jest bardziej narażone na uszkodzenia i niekorzystne oddziaływania sąsiednich struktur (guzy nowotworowe, ropnie, krwiaki itp.), a do uszkodzenia może dojść na każdym etapie jego przebiegu. W zależności od tego czy do uszkodzenia dochodzi na wysokości pierwszego neuronu przedzwojowego, drugiego neuronu przedzwojowego lub neuronu zazwojowego, mówimy odpowiednio o centralnym, przedzwojowym i zazwojowym zespole Hornera.

W przypadku uszkodzenia unerwienia współczulnego, unerwienie przywspółczulne osiąga przewagę i dochodzi do rozwinięcia się objawów HS, w skład których wchodzi:

-anizokoria, czyli nierówność źrenic, dochodzi do zwężenia źrenicy po stronie uszkodzonej, druga źrenica jest prawidłowa

-ptosis, czyli opadanie powieki górnej

-endophtalmus, czyli zapadnięcie gałki ocznej wraz z wypadnięciem trzeciej powieki

-myosis, czyli zwężenie źrenicy.

Oprócz tych objawów można czasem zaobserwować, mniej widoczne objawy takie jak: rozszerzenie naczyń skórnych (vasodilatio) po uszkodzonej stronie, które jest widoczne na spojówce, czy wewnętrznej, nieowłosionej stronie małżowiny usznej, a także przejściowe obniżenie ciśnienia śródgałkowego, czy ślinienie, po stronie na której doszło do uszkodzenia.

To co determinuje ciężkość i rokowanie choroby odpowiedzialnej za przebieg zespołu Hornera jest lokalizacja uszkodzeń. Najcięższy przebieg mają choroby, które odpowiedzialne są za centralny zespół Hornera, a więc uszkodzenia na terenie ośrodkowego układu nerwowego takie jak: nowotwory, zawały wewnątrzczaszkowe, wypadnięcie krążka międzykręgowego na terenie kręgosłupa szyjnego itp. Lepiej rokuje przedzwojowy zespół Hornera, który związany jest z chorobami klatki piersiowej i mięśni od wpustu klatki piersiowej do podstawy czaszki, np. oderwanie splotu ramiennego, czy urazy rdzenia kręgowego w piersiowym odcinku kręgosłupa i urazy podstawy czaszki, co zdarza się w wyniku wypadków komunikacyjnych. Również występujący stosunkowo często chłoniak środpiersia u kotów, może powodować przedzwojowy zespół Hornera, dlatego u tego gatunku zawsze zaleca się wykonanie zdjęć RTG. Najczęściej (3540% wszystkich przypadków) spotykany jest zazwojowy zespół Hornera. Związany on jest z nieprawidłowościami w okolicach gałki ocznej (ropnie, krwiaki, urazy, a także stany zapalne ucha wewnętrznego i środkowego), w tym przypadku rokowanie jest z reguły dobre. Przyczyną HS bywa również cukrzyca lub niedoczynność tarczycy.

Stosunkowo łatwo można odpowiedzieć na pytanie, czy mamy do czynienia z przedzwojowym czy zazwojowym HS. Umożliwia to badanie z 10% fenylefryną w kroplach. Fenylefrynę charakteryzuje działanie sympatykomimetyczne, czyli wspomagające układ współczulny. Jeśli po zakropleniu obu oczu po 5-8 minutach w zmienionym oku następuje rozszerzenie źrenicy, zmiany dotyczą neuronu zazwojowego, natomiast jeśli po 40, neuronu
przedzwojowego. Jeśli zespół Hornera ma charakter przedzwojowy, należy odpowiedzieć na pytanie drugie – czy zmiany dotyczą pierwszego czy drugiego neuronu? W takim przypadku konieczne jest wykonanie dokładnego badania neurologicznego oraz nierzadko badań obrazowych takich jak radiografia, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny.

Niestety pomimo wykorzystywanych obecnie bardzo dobrych i dokładnych metod diagnostycznych, bardzo duży odsetek psów i kotów zostaje niezdiagnozowanych co do przyczyn wywołujących HS, mówimy wtedy o idiopatycznym zespole Hornera. Co ciekawe istnieją doniesienia, że w takich przypadkach korzystny wpływ na leczenie ma akupunktura.

Jeśli chodzi o leczenie zespołu Hornera, najważniejsze jest zlokalizowanie przyczyny i leczenie choroby podstawowej. W przypadku idiopatycznego HS stosuje się leczenie objawowe.

Opisując zespół Hornera, nie sposób nie wspomnieć o występującym u kotów zespole Haw, w którym w odróżnieniu od HS dochodzi do obustronnego wypadnięcia trzecich powiek. Zespół Haw dotyczy najczęściej młodych kotów (w wieku poniżej 2 lat) w dobrym stanie ogólnym, choć czasem stwierdza się u nich inwazje pasożytnicze lub zaburzenia trawienia. Do leczenia wykorzystuje się krople z wspomnianymi wcześniej sympatykomimetykami. Choroba ustępuje samoistnie po kilku tygodniach.
Bibliografia:
Michael D. Lorenz, Joe N. Kornegay, Neurologia weterynaryjna, Wyd. 1, red. wyd. pol. lek. wet. Marcin Wrzosek, Wrocław, Elsevier Urban & Partner, 2004, ISBN 978-0-7216-8986-9
Richard W. Nelson, C. Guillermo Couto, Choroby wewnętrzne małych zwierząt, t. 3, wyd. 1, red. wyd. pol. prof. Roman Lechowski, Wrocław, Elsevier Urban & Partner, 2009, ISBN 978-83-7609064-1
Jacek Madany, Karolina Wrześniewska, Zespół Hornera u psów i kotów – okulistyczny sygnał występowania chorób o zróżnicowanym charakterze,”Życie weterynaryjne”, 2018, nr 10, s. 696-700

Autor: lek.wet. Monika Pryszcz

Tags: